Truy xuất nguồn gốc yến sào là gì và vì sao quan trọng?
Truy xuất nguồn gốc yến sào là khả năng xác định một sản phẩm tổ yến đã đi qua những khâu nào, từ nhà yến nơi chim làm tổ, qua thu hoạch, sơ chế, chế biến, đóng gói cho đến khi thành lô hàng rời cảng. Với hàng tiêu thụ trong nước, đây là công cụ giúp minh bạch thông tin với người mua. Với yến sào xuất khẩu, đặc biệt sang Trung Quốc, truy xuất không còn là lựa chọn mà là điều kiện để lô hàng được chấp nhận. Lý do nằm ở đặc thù của tổ yến: đây là sản phẩm có nguồn gốc động vật, liên quan đến kiểm soát dịch bệnh như cúm gia cầm, đồng thời có giá trị cao nên dễ bị làm giả, pha trộn hoặc gắn sai xuất xứ. Khi xảy ra sự cố, cơ quan chức năng hai nước cần lần ngược được đến đúng nhà yến và đúng cơ sở chế biến để khoanh vùng, thu hồi. Bài viết dưới đây phân tích các thành phần chính của một hệ thống truy xuất phục vụ xuất khẩu và lợi ích của nó.
Yêu cầu truy xuất trong quy định của Trung Quốc với yến Việt Nam
Việt Nam và Trung Quốc ký Nghị định thư về yêu cầu kiểm dịch, vệ sinh thú y đối với tổ yến ngày 9/11/2022, và ký Nghị định thư bổ sung ngày 15/4/2025 để mở cửa cho cả tổ yến thô. Phía Trung Quốc sau đó ban hành Thông báo số 75 năm 2025 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc về yêu cầu kiểm dịch và vệ sinh đối với tổ yến thô và tổ yến ăn được nhập khẩu từ Việt Nam, thay thế thông báo năm 2022. Theo văn bản này, doanh nghiệp chế biến phải thiết lập hệ thống truy xuất hoàn chỉnh từ nhà yến đến khi xuất khẩu, đủ để thu hồi sản phẩm và xác định nhà yến đã đăng ký khi phát sinh vấn đề. Giấy chứng nhận vệ sinh thú y đi kèm mỗi lô hàng cũng phải ghi mã số đăng ký của nhà yến và của doanh nghiệp. Nói cách khác, mỗi hộp yến sang Trung Quốc về nguyên tắc phải gắn được với những nhà yến cụ thể đã được cơ quan có thẩm quyền quản lý, giám sát.
Mã số nhà yến: mắt xích đầu tiên của chuỗi truy xuất
Mắt xích đầu tiên trong chuỗi là mã số nhà yến, còn được gọi là mã định danh cơ sở nuôi chim yến. Theo hướng dẫn được báo chí phổ biến từ năm 2023, chủ nhà yến kê khai thông tin theo mẫu, nộp cho chính quyền cấp xã xác nhận, sau đó cập nhật lên hệ thống cơ sở dữ liệu ngành chăn nuôi để được cấp mã. Báo Điện tử Chính phủ cũng từng đăng hướng dẫn của Cục Thú y, trong đó bước đầu tiên của doanh nghiệp muốn xuất khẩu là đăng ký mã số cho các nhà yến cung cấp nguyên liệu tại địa phương. Những nhà yến này sau đó được đưa vào chương trình giám sát dịch bệnh và an toàn thực phẩm. Thực tế, việc cấp mã từng gặp vướng mắc vì nhiều nhà yến xây dựng chưa đầy đủ thủ tục. Một bài viết của Trung tâm WTO thuộc VCCI năm 2024 dẫn ý kiến cho rằng khoảng 90% nhà yến thiếu giấy phép xây dựng chính thức, khiến việc xác nhận nguồn gốc nguyên liệu trở nên khó khăn.
Hồ sơ ghi chép tại nhà yến và cơ sở chế biến
Mã số chỉ có ý nghĩa khi đi kèm hồ sơ ghi chép đầy đủ và trung thực. Tại nhà yến, chủ cơ sở nên ghi nhận thời điểm thu hoạch, khối lượng tổ yến, tình trạng vệ sinh, biện pháp kiểm soát dịch hại và việc dùng hóa chất nếu có. Khi bán nguyên liệu, cần có chứng từ ghi rõ mã nhà yến, ngày giao và bên mua. Tại cơ sở sơ chế và chế biến, hồ sơ cần thể hiện việc tiếp nhận nguyên liệu theo từng nguồn, phân lô, các công đoạn làm sạch, nhặt lông, sấy, xử lý nhiệt, kết quả kiểm nghiệm và thông tin đóng gói. Quy định của Trung Quốc yêu cầu tổ yến phải được xử lý nhiệt với nhiệt độ tâm không thấp hơn 70 độ C trong ít nhất 3,6 giây, nên nhật ký nhiệt độ là loại hồ sơ đặc biệt quan trọng. Nguyên tắc cốt lõi là không để nguyên liệu từ nhà yến chưa đăng ký lẫn vào lô xuất khẩu. Hồ sơ khoa học giúp doanh nghiệp trả lời nhanh câu hỏi từ cơ quan kiểm tra.
Từ nhà yến đến lô hàng: nguyên tắc một bước trước, một bước sau
Để hồ sơ rời rạc trở thành một hệ thống, doanh nghiệp có thể áp dụng nguyên tắc một bước trước, một bước sau, vốn được nêu trong quy định về quản lý truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa của Bộ Khoa học và Công nghệ. Theo nguyên tắc này, mỗi khâu phải biết mình nhận hàng từ đâu và giao hàng cho ai. Nhà yến biết tổ yến đã bán cho cơ sở nào; cơ sở sơ chế biết mỗi lô nguyên liệu đến từ những mã nhà yến nào; nhà máy chế biến biết mỗi mẻ thành phẩm dùng những lô nguyên liệu nào; bộ phận kho vận biết mỗi lô xuất khẩu gồm những mẻ sản phẩm nào và đi theo tờ khai nào. Khi các mắt xích được nối bằng mã lô thống nhất, việc lần ngược từ một hộp yến ở nước ngoài về nhà yến ban đầu sẽ nhanh chóng. Ngược lại, nếu một khâu bị đứt, toàn bộ chuỗi truy xuất nguồn gốc yến sào gần như mất giá trị, và rủi ro bị trả hàng hoặc tạm dừng xuất khẩu sẽ tăng lên.
Tem truy xuất và mã QR trên sản phẩm xuất khẩu
Tem truy xuất và mã QR là phần mà khách hàng nhìn thấy của cả hệ thống phía sau. Mỗi mã có thể dẫn tới thông tin về tên sản phẩm, doanh nghiệp chế biến, mã số đăng ký, ngày sản xuất, lô hàng và vùng nguyên liệu. Với thị trường Trung Quốc, người tiêu dùng đã khá quen với việc quét mã để kiểm tra yến nhập khẩu. Viện Khoa học Kiểm nghiệm Kiểm dịch Trung Quốc (CAIQ) vận hành một nền tảng truy xuất dành cho yến sào, gắn tem có mã QR cho sản phẩm đã thông qua kiểm tra của hải quan, giúp người mua xem thông tin về nguồn gốc, doanh nghiệp chế biến nước ngoài và nhà nhập khẩu. Theo các bản tin định kỳ của nền tảng này, yến nhập khẩu từ Việt Nam đã xuất hiện trong hệ thống bên cạnh Malaysia, Indonesia và Thái Lan. Doanh nghiệp Việt nên tìm hiểu kỹ cách thức tham gia thông qua đối tác nhập khẩu, đồng thời bảo đảm dữ liệu trên tem khớp hoàn toàn với hồ sơ gốc để tránh sai lệch khi bị đối chiếu.
Hệ thống truy xuất quốc gia và vai trò của địa phương
Ở trong nước, hạ tầng truy xuất đang được hoàn thiện dần. Cổng thông tin truy xuất nguồn gốc sản phẩm, hàng hóa quốc gia chính thức vận hành từ tháng 10/2024, đóng vai trò kết nối dữ liệu giữa các bộ, ngành, địa phương và doanh nghiệp. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa được Quốc hội thông qua ngày 18/6/2025, có hiệu lực từ 1/1/2026, lần đầu bổ sung quy định riêng về truy xuất nguồn gốc, trong đó truy xuất là bắt buộc với nhóm sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao theo lộ trình do cơ quan quản lý xác định. Với ngành yến, vai trò của chính quyền cơ sở và cơ quan thú y địa phương rất lớn, từ quy hoạch vùng nuôi, xác nhận thông tin nhà yến đến thực hiện giám sát dịch bệnh. Doanh nghiệp nên chủ động chuẩn hóa dữ liệu ngay từ đầu để dễ dàng kết nối khi quy định chi tiết được ban hành.
Lợi ích của truy xuất nguồn gốc với thương hiệu yến Việt
Nhiều doanh nghiệp coi truy xuất là chi phí tuân thủ, nhưng về dài hạn, đây là khoản đầu tư cho thương hiệu. Theo các bài viết của Trung tâm WTO thuộc VCCI, người tiêu dùng Trung Quốc vốn quen với yến từ Malaysia và Indonesia, trong khi tổ yến nhà của Việt Nam chưa được nhiều người biết đến, và một số nhà mua còn e dè vì thiếu niềm tin. Một hệ thống truy xuất minh bạch giúp rút ngắn khoảng cách đó, bởi người mua có thể tự kiểm chứng thay vì chỉ nghe giới thiệu. Truy xuất tốt còn hỗ trợ doanh nghiệp quản trị nội bộ: biết rõ nhà yến nào cho nguyên liệu ổn định, lô nào có vấn đề để xử lý khoanh vùng, không phải thu hồi diện rộng. Khi làm việc với nhà nhập khẩu lớn hay nền tảng thương mại điện tử, dữ liệu truy xuất đầy đủ cũng là lợi thế đàm phán. Quan trọng hơn, mỗi lô hàng minh bạch góp phần xây dựng hình ảnh chung cho yến sào xuất khẩu của Việt Nam.
Doanh nghiệp cần làm gì để xây dựng hệ thống truy xuất hiệu quả?
Để bắt đầu, doanh nghiệp nên rà soát toàn bộ nguồn nguyên liệu, chỉ làm việc với nhà yến đã có mã số và được đưa vào chương trình giám sát, đồng thời ký thỏa thuận rõ ràng về trách nhiệm cung cấp thông tin. Tiếp theo là xây dựng quy tắc mã hóa lô hàng thống nhất cho mọi khâu, lựa chọn phần mềm hoặc giải pháp truy xuất có khả năng kết nối với cổng thông tin truy xuất nguồn gốc quốc gia và hệ thống của đối tác. Nhân sự tại nhà yến, xưởng sơ chế và kho cần được hướng dẫn ghi chép đúng, đủ, kịp thời, vì dữ liệu nhập sai sẽ làm hỏng cả hệ thống. Doanh nghiệp cũng nên định kỳ chọn ngẫu nhiên một sản phẩm để thử lần ngược về nhà yến. Cuối cùng, cần theo dõi thường xuyên cập nhật từ cơ quan thú y Việt Nam và phía Trung Quốc. Đầu tư nghiêm túc cho truy xuất nguồn gốc yến sào hôm nay chính là nền móng để yến Việt đi xa và bền vững hơn.