Tiềm năng xuất khẩu yến sào sang Trung Quốc lớn đến đâu?
Tiềm năng xuất khẩu yến sào của Việt Nam gắn liền với một thị trường gần như có tính quyết định: Trung Quốc. Đây là nơi tiêu thụ phần lớn lượng tổ yến trên thế giới, đồng thời là láng giềng có chung đường biên giới với nước ta. Trước đây, yến Việt sang Trung Quốc chủ yếu qua kênh không chính thức, giá cả bấp bênh và khó xây dựng thương hiệu. Bước ngoặt đến khi hai nước ký Nghị định thư về tổ yến năm 2022, mở đường cho xuất khẩu yến sào sang Trung Quốc theo kênh chính thức, minh bạch và bền vững hơn. Từ đó đến nay, số doanh nghiệp được phía bạn chấp thuận tăng dần, danh mục sản phẩm được mở rộng sang cả tổ yến thô. Tuy vậy, kết quả thực tế vẫn còn khiêm tốn so với quy mô sản xuất trong nước và so với các đối thủ trong khu vực. Bài viết dưới đây phân tích dư địa tăng trưởng, các mốc đã đạt được và những rào cản cần vượt qua.
Quy mô tiêu thụ yến sào của thị trường Trung Quốc
Theo Cục Thú y trước đây, nay là Cục Chăn nuôi và Thú y, Trung Quốc chiếm hơn 80% lượng tiêu thụ tổ yến toàn cầu. Trung tâm WTO và Hội nhập thuộc VCCI năm 2025 dẫn con số khoảng 300 tấn mỗi năm cho mức tiêu thụ này, trong khi báo Việt Nam News năm 2024 cho biết lượng nhập khẩu của Trung Quốc năm 2023 khoảng 557 tấn, tăng 23,4% so với năm trước. Cũng có ước tính trên 2.000 tấn mỗi năm được một số báo trong nước dẫn lại. Các con số chênh lệch nhưng đều chỉ ra một thị trường rất lớn. Về giá trị, một báo cáo ngành của đơn vị nghiên cứu thị trường Trung Quốc công bố năm 2024 ước tính quy mô thị trường yến nước này năm 2022 khoảng 43 tỷ nhân dân tệ, đồng thời ghi nhận giá nhập khẩu bình quân có xu hướng giảm từ năm 2020. Nhu cầu đến từ cả yến nguyên tổ lẫn sản phẩm chế biến sẵn. Với nguồn cung trong nước hạn chế, Trung Quốc phụ thuộc gần như hoàn toàn vào nhập khẩu.
Lợi thế của Việt Nam khi xuất khẩu yến sang Trung Quốc
So với các nước cung ứng khác, Việt Nam có một số lợi thế rõ rệt. Thứ nhất là vị trí địa lý: hai nước có đường biên giới đất liền dài, nhiều cửa khẩu và đường bay ngắn, giúp rút ngắn thời gian và chi phí vận chuyển. Thứ hai là nguồn cung đang tăng: theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, cả nước có 29.320 nhà yến năm 2024, sản lượng khoảng 270 tấn, còn Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết năm 2025 đạt 234,6 tấn yến thô. Cơ quan quản lý đặt mục tiêu khoảng 350 đến 400 tấn mỗi năm vào năm 2030. Thứ ba là danh tiếng về chất lượng, với yến đảo Khánh Hòa vốn được giới tiêu dùng Trung Hoa biết đến từ lâu. Thứ tư là sự tương đồng văn hóa, giúp doanh nghiệp Việt dễ hiểu thói quen tiêu dùng, cách định vị sản phẩm và giao tiếp với đối tác. Đây là nền tảng quan trọng để khai thác tiềm năng xuất khẩu yến sào, nhưng chỉ phát huy khi doanh nghiệp đáp ứng đủ yêu cầu của nước nhập khẩu.
Nghị định thư năm 2022 và lô hàng chính ngạch đầu tiên
Mốc đầu tiên trên hành trình xuất khẩu chính ngạch là ngày 9/11/2022, khi Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn khi đó ký Nghị định thư với Tổng cục Hải quan Trung Quốc về yêu cầu kiểm dịch, kiểm tra và vệ sinh thú y đối với sản phẩm tổ yến. Theo Cục Thú y, văn bản gồm 16 điều, đề cập các yêu cầu về giám sát dịch bệnh tại nhà yến, xử lý nhiệt, an toàn thực phẩm, truy xuất nguồn gốc, đăng ký doanh nghiệp, giấy chứng nhận và bao bì, nhãn mác. Sau đó, cơ quan thú y hướng dẫn doanh nghiệp đăng ký mã số nhà yến, giám sát dịch bệnh và nộp hồ sơ cho phía bạn. Phải mất khoảng một năm chuẩn bị, ngày 16/11/2023, lô tổ yến chính ngạch đầu tiên của Việt Nam mới được xuất sang thị trường này. Đến tháng 1/2024, theo báo VietnamPlus dẫn lời đại diện Cục Thú y, đã có 7 doanh nghiệp được phép xuất khẩu, với tổng lượng hơn 700 kg tổ yến kể từ lô đầu tiên. Con số tuy nhỏ nhưng mang ý nghĩa mở đường.
Nghị định thư năm 2025: bổ sung tổ yến thô
Mốc quan trọng tiếp theo là ngày 15/4/2025, khi Bộ Nông nghiệp và Môi trường ký Nghị định thư mới với Tổng cục Hải quan Trung Quốc, thay thế văn bản năm 2022. Ngày 25/4/2025, phía Trung Quốc ban hành thông báo về yêu cầu kiểm dịch và vệ sinh đối với tổ yến thô và tổ yến ăn được nhập khẩu từ Việt Nam. Điểm mới lớn nhất là tổ yến thô, tức tổ chỉ qua sơ chế ban đầu để loại bỏ phân, đất và tạp chất thông thường, được phép xuất khẩu để chế biến tiếp tại Trung Quốc. Theo báo Mekong ASEAN, đại diện một doanh nghiệp kỳ vọng việc mở rộng danh mục có thể giúp sản lượng tăng khoảng 20 đến 30%. Với người nuôi, việc tổ yến thô có thêm đầu ra chính thức giúp giảm phụ thuộc vào thương lái. Với doanh nghiệp sơ chế, đây là cơ hội mở rộng quy mô. Tuy vậy, tổ yến thô vẫn phải đáp ứng các điều kiện kiểm dịch, xử lý nhiệt và đăng ký cơ sở.
Số doanh nghiệp được phê duyệt và kết quả xuất khẩu
Số doanh nghiệp được phê duyệt là thước đo trực tiếp cho tiến độ mở cửa thị trường. Từ 7 doanh nghiệp vào tháng 1/2024, con số này tăng lên 13 doanh nghiệp vào tháng 5/2025, theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ. Cùng thời điểm, lượng hàng xuất khẩu chính ngạch đạt hơn 4 tấn tổ yến tinh chế cùng hàng triệu sản phẩm chế biến từ yến, trị giá hơn 4 triệu USD. Cũng theo nguồn này, hơn 70 doanh nghiệp đã tham gia chương trình giám sát, hơn 4.000 nhà yến được giám sát an toàn dịch bệnh và hơn 220 mẫu tổ yến đạt yêu cầu an toàn thực phẩm. Đến tháng 4/2026, báo VietNamNet dẫn thông tin từ Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết đã có 20 doanh nghiệp được phía Trung Quốc phê duyệt xuất khẩu tổ yến thô và tổ yến đã qua chế biến. Một số báo dẫn ước tính ngành yến thu về khoảng 200 đến 300 triệu USD ngoại tệ mỗi năm, nhưng đây chỉ là ước tính chung, không phải kim ngạch chính ngạch.
Cạnh tranh với Indonesia, Malaysia và Thái Lan
Dù thị trường rộng lớn, yến Việt phải cạnh tranh với những đối thủ đã có mặt từ sớm. Theo báo Mekong ASEAN, Việt Nam tiếp cận thị trường này muộn hơn Malaysia và Indonesia khoảng một thập kỷ, còn Thái Lan đã ký Nghị định thư từ năm 2017. Indonesia là nhà cung cấp chủ lực: hãng thông tấn Antara dẫn Cơ quan Thống kê Indonesia cho biết nửa đầu năm 2026, nước này xuất sang Trung Quốc khoảng 186,8 tấn tổ yến, trị giá khoảng 172,15 triệu USD. Malaysia, theo báo The Star, có kim ngạch xuất sang Trung Quốc khoảng 1,5 tỷ ringgit mỗi năm và đã ký Nghị định thư mới vào tháng 11/2025. So với các con số này, lượng hàng chính ngạch của Việt Nam còn rất nhỏ. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ cũng nhận định doanh nghiệp nhập khẩu Trung Quốc còn e ngại khi chuyển sang nguồn hàng mới, vì đã quen với nhà cung cấp lâu năm. Vì vậy, yến Việt cần cạnh tranh bằng chất lượng, nguồn hàng ổn định và khả năng chứng minh nguồn gốc.
Những thách thức khi xuất khẩu chính ngạch
Bên cạnh cơ hội, doanh nghiệp đối mặt nhiều thách thức. Thứ nhất là điều kiện của nhà yến: một bài tổng hợp trên trang Trung tâm WTO năm 2023 cho biết trên 90% cơ sở nuôi yến nằm xen trong khu dân cư, nhiều nơi chưa đủ cơ sở pháp lý, gây khó cho việc cấp mã và chứng minh nguồn nguyên liệu. Thứ hai là yêu cầu kỹ thuật ngày càng chặt, từ giám sát dịch bệnh đến chỉ tiêu an toàn thực phẩm. Thứ ba là quy định đăng ký doanh nghiệp của Trung Quốc thay đổi, khi Lệnh 280 có hiệu lực từ 1/6/2026 và tổ yến thuộc nhóm không được tự động gia hạn đăng ký. Thứ tư là sức ép giá, khi báo VTV năm 2023 phản ánh nhiều doanh nghiệp bị thương lái ép giá. Thứ năm là rủi ro gián đoạn, như việc Malaysia từng phải tạm dừng xuất hàng cuối năm 2024 vì lo ngại dịch bệnh. Cuối cùng, hàng giả và gian lận xuất xứ có thể làm tổn hại uy tín chung.
Triển vọng và hướng đi cho doanh nghiệp yến Việt
Nhìn tổng thể, tiềm năng xuất khẩu yến sào sang Trung Quốc vẫn rất lớn, nhưng không dành cho cách làm ngắn hạn. Để khai thác hiệu quả, người nuôi cần hoàn thiện hồ sơ nhà yến, tham gia giám sát dịch bệnh và liên kết với doanh nghiệp có năng lực chế biến. Doanh nghiệp cần đầu tư vào quy trình sơ chế, kiểm nghiệm, hệ thống truy xuất và duy trì đăng ký hợp lệ với phía Trung Quốc, đồng thời theo dõi sát hướng dẫn của Cục Chăn nuôi và Thú y. Về thị trường, việc tận dụng cả hai nhóm sản phẩm là tổ yến thô và tổ yến đã làm sạch giúp đa dạng nguồn thu, còn sản phẩm chế biến sâu mang lại giá trị gia tăng cao hơn. Ở tầm ngành, quy hoạch vùng nuôi và chuẩn hóa chất lượng sẽ giúp yến Việt bớt thế bị động. Nếu làm tốt những việc này, tiềm năng xuất khẩu yến sào của Việt Nam có thể chuyển hóa thành kim ngạch ổn định, đồng thời nâng cao thu nhập cho người nuôi.