Thương hiệu yến sào Việt Nam đứng ở đâu trên bản đồ thế giới?
Thương hiệu yến sào Việt Nam đang đứng trước thời điểm thuận lợi hiếm có để bước ra thị trường quốc tế. Sau Nghị định thư ký ngày 9/11/2022, lô tổ yến chính ngạch đầu tiên sang Trung Quốc được thực hiện ngày 16/11/2023, và Nghị định thư bổ sung ký ngày 15/4/2025 tiếp tục mở cửa cho tổ yến thô. Theo Báo Điện tử Chính phủ, Trung Quốc chiếm khoảng 80% lượng tiêu thụ tổ yến toàn cầu. Tuy nhiên, trong mắt nhiều nhà nhập khẩu và người tiêu dùng nước ngoài, yến sào vẫn gắn chủ yếu với Malaysia, Indonesia hay Thái Lan, trong khi tên tuổi Việt Nam chưa thật sự nổi bật. Nói cách khác, cánh cửa pháp lý đã mở nhưng hành trình xây dựng nhận diện mới ở giai đoạn đầu. Bài viết này phân tích những lợi thế sẵn có, các công cụ như chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, chương trình thương hiệu quốc gia, xúc tiến thương mại, cùng những thách thức và khuyến nghị để yến Việt có vị thế tương xứng với chất lượng.
Lợi thế tự nhiên và chất lượng của yến Việt
Lợi thế đầu tiên đến từ điều kiện tự nhiên. Báo Điện tử Chính phủ nhận định Việt Nam có bờ biển dài, nhiều đảo và các dãy núi nhô ra biển, tạo môi trường thuận lợi cho chim yến sinh sống và làm tổ. Yến đảo vùng biển Nam Trung Bộ từ lâu đã nổi tiếng về chất lượng. Bên cạnh đó, nghề nuôi yến nhà phát triển rất nhanh. Theo số liệu được Trung tâm WTO thuộc VCCI và Báo Chính phủ dẫn lại, cả nước có khoảng 8.300 nhà yến vào năm 2017 và đã tăng lên 29.320 nhà vào năm 2024. Sản lượng năm 2024 đạt khoảng 270 tấn, còn năm 2025 theo Cục Chăn nuôi và Thú y là 234,6 tấn yến thô. Chiến lược phát triển ngành đặt mục tiêu 350 đến 400 tấn mỗi năm vào năm 2030. Quy mô nguồn cung ngày càng lớn, trải rộng từ Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ đến đồng bằng sông Cửu Long, là nền tảng để doanh nghiệp tính đến những đơn hàng ổn định, dài hạn với đối tác nước ngoài.
Yến nhà sạch, kiểm soát dịch bệnh và nguồn gốc minh bạch
Lợi thế thứ hai là khả năng chứng minh sự an toàn. Để xuất khẩu chính ngạch, tổ yến phải đến từ nhà yến đã đăng ký, được giám sát dịch bệnh như cúm gia cầm, Newcastle, được kiểm soát các chỉ tiêu như dư lượng nitrit và xử lý nhiệt theo yêu cầu của phía Trung Quốc. Theo Báo Điện tử Chính phủ tháng 5/2025, đã có 13 doanh nghiệp được phê duyệt xuất khẩu, hơn 70 doanh nghiệp tham gia chương trình giám sát và hơn 4.000 nhà yến được kiểm tra an toàn dịch bệnh. Con số còn khiêm tốn so với tổng số nhà yến nhưng cho thấy hệ thống quản lý đang hình thành. Với người mua quốc tế, một sản phẩm yến nhà sạch, có mã số nhà yến, hồ sơ ghi chép và thông tin truy xuất rõ ràng đáng tin hơn mọi lời quảng cáo. Nếu doanh nghiệp biến yêu cầu tuân thủ thành câu chuyện minh bạch trên bao bì và kênh truyền thông, yến Việt hoàn toàn có thể định vị bằng chữ tín thay vì cạnh tranh bằng giá rẻ.
Chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu chứng nhận: tài sản chung của vùng yến
Chỉ dẫn địa lý và nhãn hiệu chứng nhận là công cụ giúp gắn chất lượng sản phẩm với danh tiếng của một vùng đất. Theo Báo Dân Việt, yến sào Cù Lao Chàm được Cục Sở hữu trí tuệ cấp giấy chứng nhận đăng ký chỉ dẫn địa lý Cù Lao Chàm – Hội An ngày 23/11/2020 cho ba sản phẩm yến quang, yến thiên và yến bài; khu vực này trước thuộc tỉnh Quảng Nam, nay thuộc thành phố Đà Nẵng. Tại Khánh Hòa, nhãn hiệu chứng nhận Yến sào Nha Trang được cấp ngày 17/3/2015, do Ủy ban nhân dân tỉnh quản lý, áp dụng cho cả yến đảo và yến nhà đạt tiêu chí. Tỉnh Kon Tum cũ cũng đã được cấp nhãn hiệu chứng nhận Yến sào Kon Tum. Tuy vậy, Báo Khánh Hòa năm 2026 phản ánh việc sử dụng trái phép tên gọi gắn với yến sào Khánh Hòa vẫn khá phổ biến. Muốn phát huy giá trị ở nước ngoài, các chủ thể quản lý cần kiểm soát chặt việc sử dụng, đồng thời tính đến đăng ký bảo hộ tại những thị trường mục tiêu.
Chương trình thương hiệu quốc gia và hình ảnh yến Việt
Ở tầm vĩ mô, Chương trình Thương hiệu quốc gia Việt Nam do Bộ Công Thương chủ trì là kênh quan trọng để nâng uy tín hàng Việt nói chung. Việc một số sản phẩm yến sào từng được công nhận trong chương trình này cho thấy ngành yến đã có những đại diện đủ tiêu chuẩn về chất lượng, đổi mới và năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, thương hiệu quốc gia cho ngành yến không chỉ là danh hiệu của vài doanh nghiệp, mà là hình ảnh chung mà người mua nước ngoài nghĩ tới khi nghe nói đến yến Việt Nam. Hình ảnh đó cần được xây dựng nhất quán qua nhiều yếu tố: tiêu chuẩn chất lượng thống nhất, quy trình kiểm soát minh bạch, câu chuyện về vùng biển, nghề khai thác yến đảo truyền thống và mô hình yến nhà hiện đại. Khi các cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp cùng truyền tải một thông điệp, thương hiệu yến sào Việt Nam sẽ dễ tạo dấu ấn hơn so với việc từng đơn vị tự quảng bá rời rạc với nguồn lực hạn chế.
Xúc tiến thương mại và hội chợ quốc tế
Xúc tiến thương mại là cầu nối trực tiếp giữa sản phẩm và nhà mua nước ngoài. Tại thị trường Trung Quốc, Hội chợ Trung Quốc – ASEAN tổ chức thường niên tại Nam Ninh là sự kiện mà Việt Nam thường tham gia với khu gian hàng quy mô lớn, theo phản ánh của Báo Nhân Dân. Bên cạnh đó còn có các hội chợ nhập khẩu, hội chợ thực phẩm chuyên ngành và những đoàn giao thương do cơ quan xúc tiến, thương vụ Việt Nam ở nước ngoài tổ chức. Để tham gia hiệu quả, doanh nghiệp yến cần chuẩn bị kỹ: sản phẩm đã đủ điều kiện xuất khẩu, tài liệu giới thiệu bằng tiếng Trung và tiếng Anh, mẫu thử, bảng giá, hồ sơ kiểm nghiệm và thông tin truy xuất. Lãnh đạo Hiệp hội Yến sào Việt Nam từng nhận định tổ yến nhà Việt Nam chưa được nhiều người tiêu dùng Trung Quốc biết đến. Việc cùng tham gia dưới một hình ảnh chung, thay vì đơn lẻ, sẽ giúp gian hàng yến Việt gây ấn tượng mạnh hơn với nhà nhập khẩu.
Thương mại điện tử xuyên biên giới: kênh tiếp cận mới
Bên cạnh kênh truyền thống, thương mại điện tử xuyên biên giới mở ra khả năng tiếp cận trực tiếp người tiêu dùng ở thị trường quốc tế. Người mua trẻ đã quen tìm hiểu sản phẩm qua video ngắn, livestream và đánh giá trên sàn, nên đây là nơi thích hợp để kể câu chuyện về vùng nguyên liệu, quy trình làm sạch và cách sử dụng yến. Tuy nhiên, kênh này có những yêu cầu riêng. Mỗi quốc gia có quy định khác nhau về hàng hóa được bán qua hình thức xuyên biên giới, về nhãn, đăng ký và trách nhiệm của đơn vị bán, nên doanh nghiệp cần tìm hiểu kỹ trước khi mở gian hàng. Chất lượng dịch vụ như đóng gói, thời gian giao, đổi trả cũng ảnh hưởng trực tiếp đến đánh giá của khách. Báo Chính phủ từng cảnh báo tình trạng yến trôi nổi bán trên mạng không được kiểm chứng nguồn gốc. Vì vậy, doanh nghiệp làm ăn nghiêm túc càng cần nổi bật bằng thông tin minh bạch, để người mua phân biệt được hàng chính danh với hàng kém chất lượng.
Thách thức: xuất thô, trung gian và cạnh tranh khu vực
Cơ hội lớn luôn đi kèm thách thức không nhỏ. Thứ nhất, một phần đáng kể tổ yến vẫn được bán dưới dạng nguyên liệu thô hoặc qua thương lái trung gian, khiến giá trị gia tăng và tên tuổi Việt Nam bị hòa lẫn vào sản phẩm của nước khác. Thứ hai, cạnh tranh trong khu vực rất gay gắt. Theo Trung tâm WTO thuộc VCCI, Trung Quốc nhập khẩu 557 tấn tổ yến năm 2023, nhưng trong quý I/2024, khi nước này nhập 145 tấn, Việt Nam chỉ xuất được khoảng 2 tấn; Malaysia và Indonesia vẫn chiếm ưu thế nhờ đi trước nhiều năm. Thứ ba là vướng mắc pháp lý tại gốc, khi nhiều nhà yến chưa có giấy phép xây dựng đầy đủ nên khó được xác nhận nguồn gốc. Thứ tư, theo Báo Chính phủ, lượng yến nhập khẩu vào Việt Nam chưa được kiểm soát chặt, tiềm ẩn rủi ro nhầm lẫn xuất xứ. Cuối cùng là tình trạng hàng giả, hàng kém chất lượng và vi phạm nhãn hiệu, vốn có thể làm tổn hại uy tín chung chỉ sau vài sự cố.
Khuyến nghị để yến Việt vươn xa bền vững
Biến cơ hội thành kết quả cần sự phối hợp của nhiều bên. Với cơ quan quản lý, ưu tiên là hoàn thiện khung pháp lý cho nhà yến, quy hoạch vùng nuôi, mở rộng giám sát dịch bệnh và kiểm soát chặt yến nhập khẩu. Với hiệp hội và địa phương, cần quản lý tốt chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu chứng nhận, xây dựng bộ tiêu chí chất lượng chung và tổ chức quảng bá tập trung tại các thị trường trọng điểm. Với doanh nghiệp, hướng đi bền vững là đầu tư chế biến sâu thay vì bán thô, đăng ký bảo hộ nhãn hiệu tại nước ngoài trước khi xuất hàng, xây dựng truy xuất và bao bì đạt chuẩn, đồng thời kết hợp xúc tiến thương mại để tìm đối tác phân phối trực tiếp thay vì phụ thuộc trung gian. Tìm hiểu thêm thị trường ngoài Trung Quốc cũng giúp giảm rủi ro phụ thuộc. Khi chất lượng, minh bạch và câu chuyện được kết nối chặt chẽ, thương hiệu yến sào Việt Nam hoàn toàn có thể khẳng định chỗ đứng xứng đáng trên thị trường quốc tế.