Điều kiện xuất khẩu yến sào chính ngạch dựa trên văn bản nào?
Điều kiện xuất khẩu yến sào chính ngạch sang Trung Quốc hiện được xác lập chủ yếu bởi Nghị định thư mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường ký với Tổng cục Hải quan Trung Quốc ngày 15/4/2025, thay thế Nghị định thư năm 2022. Trên cơ sở đó, ngày 25/4/2025, Tổng cục Hải quan Trung Quốc ban hành Thông báo số 75 năm 2025 về yêu cầu kiểm dịch, kiểm tra và vệ sinh đối với tổ yến thô và tổ yến ăn được nhập khẩu từ Việt Nam, thay thế thông báo số 110 năm 2022. Doanh nghiệp còn phải tuân thủ quy định chung của Trung Quốc về đăng ký doanh nghiệp thực phẩm nước ngoài và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của nước này. Có thể hình dung các điều kiện theo ba lớp: nhà yến là nguồn nguyên liệu, cơ sở sơ chế và chế biến, và bản thân lô hàng khi xuất đi. Bài viết dưới đây tổng hợp các yêu cầu chính theo từng lớp, dựa trên văn bản của phía Trung Quốc và thông tin từ cơ quan quản lý trong nước.
Hai nhóm sản phẩm được phép xuất khẩu chính ngạch
Theo Thông báo số 75 năm 2025 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, có hai nhóm sản phẩm tổ yến từ Việt Nam được phép nhập khẩu. Nhóm thứ nhất là tổ yến thô, được định nghĩa là tổ hình thành từ nước bọt của chim yến, đã qua sơ chế ban đầu để loại bỏ hiệu quả phân, đất và tạp chất thông thường, không bị nấm mốc và không bổ sung bất kỳ chất nào. Nhóm thứ hai là tổ yến ăn được, tức tổ yến đã được loại bỏ hiệu quả chất bẩn và lông, phù hợp cho con người sử dụng. Đáng chú ý, tổ yến thô chỉ được dùng làm nguyên liệu để chế biến sâu tại cơ sở chế biến, không được đưa vào thị trường bán lẻ. Vì vậy, doanh nghiệp cần xác định sản phẩm thuộc nhóm nào ngay từ đầu, bởi điều này ảnh hưởng đến cách đăng ký, ghi nhãn và chọn đối tác. Các sản phẩm chế biến sẵn khác từ yến có thể chịu quy định riêng, cần kiểm tra kỹ trước khi xét các điều kiện xuất khẩu yến sào khác.
Nhà yến phải có mã số và được báo cáo với phía Trung Quốc
Điều kiện đầu tiên nằm ở nguồn nguyên liệu. Theo Thông báo số 75, nhà yến cung cấp nguyên liệu phải là nhà đã được báo cáo với phía Trung Quốc, và bao bì sản phẩm phải ghi mã số đăng ký của nhà yến. Như vậy, mỗi lô hàng đều phải truy được về nhà yến có mã số nhà yến hợp lệ. Tại Việt Nam, theo hướng dẫn được Cổng Thông tin điện tử Chính phủ đăng tải từ cuối năm 2022, bước đầu tiên là đăng ký mã số nhà yến với cơ quan quản lý tại địa phương, sau đó được cơ quan thú y hướng dẫn giám sát dịch bệnh và an toàn thực phẩm. Đây chính là điểm nghẽn lớn, vì theo một bài tổng hợp trên trang Trung tâm WTO và Hội nhập năm 2023, trên 90% cơ sở nuôi yến nằm xen trong khu dân cư và nhiều nơi chưa kê khai đúng diện tích, sản lượng. Người nuôi muốn cung ứng cho kênh xuất khẩu cần sớm hoàn thiện hồ sơ.
Giám sát dịch cúm gia cầm và bệnh Newcastle
Kiểm soát dịch bệnh là yêu cầu cốt lõi. Thông báo số 75 yêu cầu khu vực có nhà yến phải được giám sát cúm gia cầm độc lực cao và bệnh Newcastle theo quy tắc của Tổ chức Thú y Thế giới. Phía Việt Nam phải xây dựng kế hoạch giám sát dịch bệnh động vật hằng năm, trong đó có giám sát cúm gia cầm và Newcastle trên chim yến tại một số lượng hợp lý nhà yến đã báo cáo với phía Trung Quốc, kèm kế hoạch giám sát chất độc hại liên quan đến an toàn thực phẩm. Trên thực tế, theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, đến tháng 5/2025, hơn 4.000 nhà yến đã được giám sát an toàn dịch bệnh và hơn 70 doanh nghiệp tham gia chương trình giám sát. Bài học từ Malaysia, nước từng phải tạm dừng xuất hàng cuối năm 2024 vì lo ngại bệnh Newcastle, cho thấy đây không chỉ là thủ tục mà quyết định khả năng giữ thị trường.
Đăng ký cơ sở chế biến với Hải quan Trung Quốc theo Lệnh 280
Lớp điều kiện thứ hai là đăng ký cơ sở chế biến. Thông báo số 75 yêu cầu cơ sở sơ chế tổ yến thô và cơ sở chế biến tổ yến ăn được phải đăng ký với phía Trung Quốc, và chỉ sản phẩm sản xuất sau ngày được đăng ký mới được xuất khẩu. Quy định đăng ký này trước đây là Lệnh 248, nay được thay bằng Lệnh 280, ban hành ngày 14/10/2025 và có hiệu lực từ 1/6/2026. Theo thông báo số 27 năm 2026 của Tổng cục Hải quan Trung Quốc, tổ yến và sản phẩm tổ yến thuộc nhóm phải được cơ quan có thẩm quyền nước xuất khẩu đề xuất đăng ký, đồng thời nằm trong danh sách không được tự động gia hạn. Hồ sơ được quản lý trên hệ thống CIFER, và nhà nhập khẩu phải khai đúng mã đăng ký khi làm thủ tục. Báo Nông nghiệp và Môi trường cho biết mã đăng ký có thời hạn 5 năm, nên cần chủ động gia hạn.
Yêu cầu xử lý nhiệt đối với tổ yến xuất khẩu
Xử lý nhiệt là biện pháp kỹ thuật bắt buộc nhằm tiêu diệt virus cúm gia cầm và virus Newcastle có thể tồn tại trên tổ yến. Theo Thông báo số 75, sản phẩm phải được xử lý nhiệt hiệu quả với nhiệt độ tâm sản phẩm không thấp hơn 70 độ C trong ít nhất 3,6 giây. Yêu cầu này áp dụng cho cả hai nhóm sản phẩm và được xác nhận trên giấy chứng nhận. Để đáp ứng, cơ sở cần có thiết bị gia nhiệt được kiểm soát, dụng cụ đo nhiệt độ tâm sản phẩm đáng tin cậy và hồ sơ ghi chép cho từng mẻ xử lý. Bên cạnh đó, sau khi xử lý nhiệt, sản phẩm phải được bảo vệ để tránh tái nhiễm, bởi giấy chứng nhận cũng yêu cầu xác nhận đã áp dụng biện pháp phòng ngừa tiếp xúc với nguồn virus. Quy trình gia nhiệt cũng cần hợp lý để hạn chế ảnh hưởng đến hình thức và chất lượng sợi yến.
Chỉ tiêu an toàn thực phẩm: nitrit và nhôm
Ngoài dịch bệnh, sản phẩm phải đáp ứng pháp luật và tiêu chuẩn an toàn thực phẩm của Trung Quốc. Chỉ tiêu được quan tâm nhiều nhất là nitrit. Theo Viện Kiểm nghiệm an toàn vệ sinh thực phẩm quốc gia, tiêu chuẩn GB 2762-2025 của Trung Quốc về giới hạn chất ô nhiễm trong thực phẩm, ban hành ngày 2/9/2025 và áp dụng từ 2/9/2026, đã bổ sung giới hạn nitrit tối đa 30 mg/kg đối với tổ yến ăn được. Trước đó, mức 30 mg/kg đã được cơ quan y tế Trung Quốc áp dụng như giá trị quản lý tạm thời từ năm 2012. Nitrit có thể phát sinh từ phân chim, nhưng cũng có trường hợp do cố ý bổ sung để tạo màu. Tiếp theo là nhôm, chỉ tiêu được Cổng Thông tin điện tử Chính phủ nêu rõ; năm 2025, hải quan Trung Quốc từng công bố từ chối một số lô tổ yến của nước khác do nhôm và phèn. Vì vậy, doanh nghiệp nên kiểm nghiệm định kỳ và tuyệt đối không dùng chất tẩy trắng, tạo màu.
Giấy chứng nhận thú y, truy xuất và ghi nhãn
Mỗi lô hàng phải kèm giấy chứng nhận thú y theo mẫu thống nhất giữa hai nước. Theo Thông báo số 75, giấy chứng nhận cần thể hiện mã số nhà yến và cơ sở, nguồn nguyên liệu, tình hình giám sát cúm gia cầm và Newcastle, biện pháp phòng ngừa tiếp xúc với virus, việc xử lý nhiệt đạt 70 độ C trong 3,6 giây, sự phù hợp với pháp luật Trung Quốc và mục đích dùng để chế biến hoặc làm thực phẩm. Về truy xuất nguồn gốc, doanh nghiệp phải có hệ thống theo dõi từ nhà yến đến khi xuất khẩu, đủ để thu hồi và truy về nhà yến khi có sự cố. Về bao bì, phải dùng vật liệu mới, đạt yêu cầu vệ sinh, niêm phong trong và ngoài. Nhãn ghi bằng tiếng Trung và tiếng Anh, có tên sản phẩm, khối lượng, mã nhà yến, tên và mã cơ sở, điều kiện bảo quản, ngày sản xuất. Riêng tổ yến thô phải ghi rõ chỉ dùng để chế biến sâu, không bán lẻ. Chi tiết truy xuất và nhãn mác được phân tích ở bài riêng.
Lưu ý để duy trì điều kiện xuất khẩu yến sào lâu dài
Đáp ứng điều kiện xuất khẩu yến sào chỉ là tấm vé vào cửa; giữ được tư cách xuất khẩu mới là việc lâu dài. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường, Lệnh 280 cho phép phía Trung Quốc thu hồi đăng ký nếu doanh nghiệp vi phạm nghiêm trọng, cung cấp hồ sơ sai sự thật, từ chối phối hợp kiểm tra hoặc chuyển nhượng mã trái phép. Doanh nghiệp cần duy trì hệ thống quản lý an toàn thực phẩm, lưu hồ sơ đầy đủ và theo dõi thời hạn đăng ký. Các yêu cầu kỹ thuật cũng có thể được điều chỉnh theo đánh giá rủi ro, nên cần thường xuyên cập nhật thông tin từ Cục Chăn nuôi và Thú y. Người nuôi cũng góp phần bằng cách giữ nhà yến sạch và phối hợp giám sát dịch bệnh. Quy trình thực hiện từng bước sẽ được trình bày trong bài riêng. Nắm vững điều kiện xuất khẩu yến sào giúp doanh nghiệp chuẩn bị bài bản và hạn chế rủi ro bị trả hàng.