Chuỗi cung ứng yến sào gồm những mắt xích nào?
Chuỗi cung ứng yến sào là toàn bộ hành trình của tổ yến, bắt đầu từ lúc chim yến làm tổ trong nhà nuôi cho đến khi sản phẩm được đặt lên bàn ăn của người tiêu dùng trong nước hoặc xuất ra nước ngoài. Hành trình này đi qua nhiều mắt xích: xây dựng và vận hành nhà yến, khai thác tổ, thu gom, sơ chế, chế biến, phân phối, bán lẻ và xuất khẩu. Mỗi mắt xích đều ảnh hưởng tới chất lượng, giá thành và độ an toàn của sản phẩm cuối cùng. Theo số liệu được Trung tâm WTO và Hội nhập thuộc VCCI tổng hợp, cả nước có khoảng 29.320 nhà yến vào năm 2024, còn Cục Chăn nuôi và Thú y cho biết sản lượng năm 2025 đạt 234,6 tấn yến thô. Với quy mô như vậy, việc tổ chức chuỗi sao cho thông suốt, minh bạch là yêu cầu cấp thiết. Bài viết lần lượt phân tích từng mắt xích, những điểm nghẽn hiện nay và vai trò của truy xuất nguồn gốc.
Nhà yến: mắt xích khởi đầu của chuỗi
Nhà yến là điểm xuất phát của mọi sản phẩm yến nuôi. Đây là công trình được thiết kế mô phỏng hang động, kiểm soát nhiệt độ, độ ẩm và ánh sáng để dẫn dụ chim về làm tổ. Phần lớn nhà yến tại Việt Nam thuộc sở hữu của hộ gia đình, quy mô vừa và nhỏ, phân bố chủ yếu ở Nam Trung Bộ, Đông Nam Bộ và đồng bằng sông Cửu Long. Chi phí đầu tư không nhỏ: theo báo Thanh Niên tháng 4/2026, một nhà yến tại Gia Lai tốn khoảng 3,5 triệu đồng mỗi mét vuông xây dựng và 1,2 triệu đồng mỗi mét vuông thiết bị, thường mất khoảng ba năm mới ổn định đàn và bắt đầu hoàn vốn. Một điểm yếu lớn ở khâu này là vị trí pháp lý. Nhiều nhà yến được xây trong khu dân cư, thuộc vùng không được phép chăn nuôi, khiến chủ nhà gặp khó khi muốn tham gia các chuỗi đòi hỏi hồ sơ rõ ràng như xuất khẩu chính ngạch.
Khai thác tổ yến và yêu cầu kỹ thuật ban đầu
Khâu khai thác quyết định trực tiếp đến hình dáng, độ sạch và giá trị của tổ yến thô. Người nuôi thường thu hoạch tổ theo chu kỳ, chọn thời điểm chim non đã rời tổ để không ảnh hưởng đến quá trình sinh sản của đàn. Dụng cụ cắt tổ cần sạch và phù hợp để tổ không bị vỡ, không lẫn nhiều mảnh gỗ hay tạp chất. Sau khi thu, tổ yến được để khô tự nhiên hoặc bảo quản trong điều kiện thoáng mát, tránh ẩm mốc, rồi đóng gói, ghi chép khối lượng và ngày khai thác. Những thao tác tưởng đơn giản này lại có ý nghĩa lớn cho các khâu sau. Nếu ghi chép không đầy đủ, rất khó chứng minh lô hàng đến từ nhà yến nào, khai thác khi nào. Với xuất khẩu, đây là thông tin bắt buộc để phục vụ kiểm dịch và truy vết. Theo Cổng Thông tin điện tử Chính phủ, đến tháng 5/2025 đã có hơn 4.000 nhà yến tham gia chương trình giám sát an toàn dịch bệnh, cho thấy khâu khai thác đang dần được chuẩn hóa.
Thu gom và vai trò của thương lái trong chuỗi
Sau khai thác, phần lớn tổ yến thô của các hộ nuôi nhỏ lẻ được bán cho thương lái hoặc cơ sở thu mua trung gian. Thương lái đóng vai trò gom hàng từ nhiều nhà yến, phân loại sơ bộ theo kích cỡ, độ sạch rồi bán lại cho cơ sở sơ chế, chế biến hoặc doanh nghiệp xuất khẩu. Ưu điểm của mô hình này là giúp người nuôi bán hàng nhanh, không phải tự tìm đầu ra. Tuy nhiên, khi hàng từ nhiều nguồn được gộp chung, thông tin về xuất xứ của từng lô dễ bị mất đi. Người nuôi cũng thường ở thế yếu khi thương lượng giá, nhất là trong giai đoạn nguồn cung tăng. Theo báo Nông nghiệp và Môi trường năm 2025, ngành yến tại An Giang, tỉnh có khoảng 4.500 nhà yến, vẫn chủ yếu ở quy mô hộ, liên kết chuỗi còn hạn chế. Vì vậy, địa phương đã phối hợp với Hiệp hội Yến sào Việt Nam tổ chức hội nghị kết nối cung cầu, đưa người nuôi, cơ sở chế biến, thương nhân và doanh nghiệp xuất khẩu ngồi lại với nhau.
Cơ sở sơ chế và chế biến: nơi tạo ra giá trị gia tăng
Cơ sở sơ chế là nơi tổ yến thô được ngâm, làm mềm, nhặt lông, loại bỏ tạp chất, định hình và sấy khô để trở thành yến tinh chế. Đây là công đoạn tốn nhiều nhân công và đòi hỏi tay nghề, đồng thời ảnh hưởng mạnh đến độ an toàn của sản phẩm. Tiếp theo, các cơ sở chế biến sâu sẽ dùng yến làm nguyên liệu cho yến chưng, nước yến, súp, cháo, yến sấy hoặc các sản phẩm phối trộn khác. Giá trị gia tăng của chuỗi phần lớn được tạo ra ở khâu này. Tuy vậy, mức độ chuẩn hóa còn chưa đồng đều. Báo Dân Việt cuối năm 2024 phản ánh tỉnh Đồng Nai cũ có gần 1.400 nhà yến và hàng chục cơ sở chế biến, nhưng chỉ hơn 1% cơ sở được cấp chứng nhận an toàn thực phẩm, trong khi khoảng 58,4% nhà yến nằm ở vùng không được phép chăn nuôi. Đây là điểm nghẽn lớn nếu muốn đưa sản phẩm vào kênh phân phối chính thức.
Phân phối yến sào và kênh bán lẻ đến người tiêu dùng
Phân phối yến sào trong nước hiện diễn ra qua nhiều kênh song song. Kênh truyền thống gồm nhà phân phối, đại lý và cửa hàng chuyên doanh, nơi người mua được tư vấn và xem sản phẩm trực tiếp. Kênh hiện đại gồm siêu thị, chuỗi cửa hàng tiện lợi và nhà thuốc, thường ưu tiên sản phẩm chế biến sẵn có bao bì, nhãn mác đầy đủ. Bên cạnh đó, kênh trực tuyến như sàn thương mại điện tử, mạng xã hội và website ngày càng chiếm vai trò lớn, giúp cơ sở ở vùng nuôi yến tiếp cận trực tiếp khách hàng ở xa. Mỗi kênh có yêu cầu riêng về hồ sơ, chiết khấu, bảo quản và vận chuyển. Nhãn hàng hóa phải đáp ứng quy định tại Nghị định 37/2026/NĐ-CP. Khi chuỗi có quá nhiều tầng trung gian, giá bán lẻ bị đội lên, còn khi thiếu kiểm soát, hàng kém chất lượng dễ trà trộn. Vì vậy, các đơn vị bán lẻ uy tín thường yêu cầu nhà cung cấp chứng minh rõ nguồn gốc.
Xuất khẩu: mắt xích đòi hỏi chuẩn mực cao nhất
Xuất khẩu là mắt xích có yêu cầu khắt khe nhất trong chuỗi cung ứng yến sào. Sau khi Nghị định thư với Trung Quốc được ký ngày 9/11/2022, lô tổ yến chính ngạch đầu tiên được xuất đi ngày 16/11/2023, và Nghị định thư bổ sung ký ngày 15/4/2025 đã mở rộng sang tổ yến thô. Để tham gia, doanh nghiệp chế biến phải được cơ quan có thẩm quyền của nước nhập khẩu phê duyệt, còn nguyên liệu phải đến từ nhà yến đã đăng ký và được giám sát. Theo báo VietNamNet, đến tháng 4/2026 đã có 20 doanh nghiệp Việt Nam được phía Trung Quốc chấp thuận. Sản phẩm cũng phải đáp ứng yêu cầu xử lý nhiệt, kiểm dịch và vệ sinh thú y. Điều này có nghĩa là mọi mắt xích phía trước, từ nhà yến, khai thác, thu gom đến sơ chế, đều phải có hồ sơ liên thông. Chỉ cần một khâu thiếu thông tin, lô hàng có thể không đủ điều kiện. Xuất khẩu vì thế đang đóng vai trò như đòn bẩy buộc toàn chuỗi phải chuyên nghiệp hơn.
Mã số nhà yến và truy xuất nguồn gốc
Mã số nhà yến là công cụ nền tảng để truy xuất nguồn gốc trong chuỗi. Theo báo Dân Việt, để tham gia chuỗi xuất khẩu sang Trung Quốc, chủ cơ sở nuôi chim yến kê khai thông tin gửi Ủy ban nhân dân cấp xã, sau đó đăng ký trên hệ thống cơ sở dữ liệu chăn nuôi của ngành nông nghiệp và chọn mục đăng ký xuất khẩu để được cấp mã số. Khi mỗi nhà yến có mã riêng, cơ sở chế biến có thể ghi nhận chính xác lô nguyên liệu đến từ đâu. Tuy nhiên, các ý kiến góp ý được Trung tâm WTO và Hội nhập thuộc VCCI dẫn lại cho thấy quy trình đăng ký từng được đánh giá còn nhiều tầng xác nhận, và mã định danh được gọi là mảnh ghép còn thiếu của xuất khẩu tổ yến. Với thị trường nội địa, mã số nhà yến kết hợp mã QR theo lô, nhật ký khai thác và kết quả kiểm nghiệm sẽ giúp người tiêu dùng kiểm chứng sản phẩm dễ dàng hơn.
Những điểm nghẽn và hướng hoàn thiện chuỗi cung ứng yến sào
Nhìn tổng thể, chuỗi cung ứng yến sào tại Việt Nam vẫn còn một số điểm nghẽn rõ rệt. Thứ nhất là tính manh mún ở đầu chuỗi, khi phần lớn nhà yến thuộc hộ gia đình, thiếu liên kết và nhiều nhà chưa đáp ứng yêu cầu về vị trí. Thứ hai là khâu thu gom qua nhiều trung gian khiến thông tin nguồn gốc bị đứt gãy. Thứ ba là tỷ lệ cơ sở sơ chế, chế biến đạt chứng nhận an toàn thực phẩm còn thấp ở nhiều nơi. Thứ tư là thiếu tiêu chuẩn thống nhất về phân loại, độ sạch và hàm lượng yến. Để khắc phục, các mô hình liên kết giữa hộ nuôi, hợp tác xã và doanh nghiệp đang được khuyến khích, đi kèm việc cấp mã số, giám sát dịch bệnh và số hóa dữ liệu. Nhiều địa phương cũng đã quy hoạch lại vùng nuôi. Khi từng mắt xích được chuẩn hóa và kết nối dữ liệu, chuỗi cung ứng yến sào sẽ minh bạch hơn, người nuôi có đầu ra ổn định, còn người tiêu dùng có sản phẩm an toàn, rõ nguồn gốc.